Frank van der Salm

Dat begon eigenlijk al in 2012, toen ik besloot dat ik mijn werk graag in boekvorm zou willen bundelen. Ik benaderde Irma Boom voor de vormgeving, maar kreeg het niet voor elkaar om de rest in mijn eentje te doen. Ik ging op zoek naar een andere partij die mij kon helpen. Zo belandde ik bij Bas Vroege, de directeur van Paradox. Hij stelde voor om naast de boeklancering een event neer te zetten. We kwamen in 2017 in contact met het Nederlands Fotomuseum en besloten een mid-career tentoonstelling te maken die zowel terugblikt als vooruit kijkt. Ik werk nooit in series, waardoor het interessant werd om op zoek gaan naar de manier waarop mijn beelden zich inhoudelijk tot elkaar verhouden. Via Paradox zijn we in contact gekomen met wetenschappers van de UvA die werken met Artificial Intelligence (AI). Daar is een samenwerking uit ontstaan waarbij ik zelf 41 motieven voor mijn werk heb bedacht en die als ‘waarde’ tussen 0 en 1 aan al mijn 241 werken heb toegekend. Het algoritme heeft met behulp van AI de verbanden helder gemaakt als computerdata. Om dit te visualiseren voor de expositie hebben we samengewerkt met de designstudio RNDR en componist Henry Vega.
 

Vorig jaar heb ik de kernwaardes aan mijn foto’s toegekend op basis van de betekenis die het werk nu voor mij heeft. Het kan dat die motieven en waarden verschillen met het moment waarop ik de foto maakte. Ik kan immers nooit meer zeker weten hoe ik in 1995 dacht over een foto. Daardoor verschuift de betekenis van het werk met de tijd. Voor mij hoort die continue verandering bij kunst. Zo hebben de lege straten die ik fotografeer bijvoorbeeld een hele andere lading gekregen sinds de pandemie. In NOWHERE verwijst de titel naar verandering en naar de toekomst door de twee verschillende interpretaties: ‘nergens’ of ‘hier en nu’. Vooral het ‘hier en nu’ vind ik zelf belangrijk omdat ik zowel kritisch als gefascineerd ben door de veranderingen in steden. In de tentoonstelling waren daarom het boek, de ‘video wall’ en de fysieke foto’s drie verschillende manieren om het werk te bekijken en te interpreteren.

Niet letterlijk, maar wel in een meer filosofische zin over de veranderende rol van afbeeldingen van de stad. De gebouwen in een stad worden in de eerste instantie ontworpen voor een opdrachtgever en de gebruikers. Vervolgens worden er afbeeldingen van dat gebouw gepubliceerd in architectuurbladen, kunstbladen of andere tijdschriften. Zijn de echte gebruikers van het ontwerp dan de mensen die er werken, of de mensen die de beelden consumeren? Dat maakt mijn werk als kunstenaar heel paradoxaal, want ik refereer aan een stad die voor een steeds groter deel uit beelden is opgebouwd door er beelden aan toe te voegen. De foto’s die ik maak zijn vrijwel nooit geografisch te lokaliseren plekken. Fotografie heeft namelijk altijd een spanning met de werkelijkheid, omdat de kijker zich afvraagt wat er buiten die foto gebeurt. Ik kies wel altijd voor steden binnen een consumptie gedreven en kapitalistische maatschappij. Daarmee wil ik vragen oproepen over de steden waarin wij leven, hoe wij bouwen en hoe wij omgaan met de werkelijkheid. 

Toen ik 25 jaar geleden begon waren mijn foto’s meer documentair, gericht op de invloed van de mens op de natuurlijke omgeving. Langzaam is dat veranderd richting stedenbouw, architectuur en beeldvorming. Ik heb vaak gezegd dat de locatie van mijn foto’s niet van belang is, tot ik in 2010 een nieuwe stad zocht om naartoe te gaan. Ik realiseerde mij dat ik ook dezelfde steden opnieuw zou kunnen bezoeken als de plek toch niet uitmaakt. Maar, dan wordt de stad juist wel weer relevant. Ik besloot te onderzoeken hoe ik dat een rol kon geven. In 2014 reisde ik naar Hong Kong, waar toen de studentenprotesten van de ‘Umbrella Movement’ plaatsvonden. Een deel van het centrum was afgezet en het financiële hart op Hong Kong Island was helemaal leeg. De gigantische gebouwen van grote banken en bedrijven veranderden in decorstukken voor mijn foto’s. Dat vormde een mooie reflectie van de twee politieke systemen in het land. Sindsdien werk ik op die manier. 

Misschien onbewust, maar ik denk dat mijn docenten een grotere invloed op mij hebben gehad. Zo heeft Klaas Gubbels mij goed leren kijken en heeft Wout Berger veel indruk gemaakt met zijn boek ‘Giflandschap’. In de periode na de academie werd ik beïnvloed door de Amerikaanse ‘New Topographics’ beweging. In die stijl waren mijn beelden voornamelijk liggend, op een formaat van 50 bij 60, in zwart-wit. Na een tijdje vond ik dat echter te dogmatisch worden. Ik ben gaan variëren met formaten en later ook met kleurenfotografie, want ik wilde de wereld niet meer abstraheren naar zwart en wit. Ik ben mijn camera steeds meer als een ‘tool’ gaan beschouwen. Zoals een schilder alles kan doen met verf en kwasten om expressie te vinden, kan ik dat met mijn camera ook. Waarom zou ik niet half scherp, of zelfs volledig onscherp fotograferen? 

Op dit moment wil ik vooral doorgaan waar ik mee bezig ben; nadenken over de vormgeving en het gebruik van de openbare ruimte. Zowel in de ontwikkeling van steden, en de stad van de toekomst, als in de manier waarop steden zichzelf associëren met de toekomst. Het is daarbij belangrijk om te blijven realiseren dat er al een clichébeeld van de toekomst bestaat dat is gevormd door boeken en films. In veel van die verhalen ontstaat er een politieke armageddon en worden steden gekleurd door onmenselijk neonlicht. Daar wil ik niet teveel naar op zoek. Misschien wordt de stad de komende decennia wel steeds maatschappelijker en verdwijnen alle gigantische billboards. Een concreet project op mijn planning is een verdere samenwerking met de ontwikkelaars van Artificial Intelligence aan de UvA. We willen samen meer mogelijkheden van de visualisatie van mijn werk onderzoeken, maar daar kan ik nu nog niet teveel over uitweiden.

Reyn volgt mijn werk al heel lang en heeft meerdere foto’s van mij aangekocht, waarvan de eerste aankoop in 1998 was. Ik werkte toentertijd samen met MK Galerie Rotterdam waar Reyn als verzamelaar vaak langs kwam. Sindsdien is hij mij altijd blijven volgen en heeft mijn werk veel gesteund. Zijn meest recente aankoop is ‘Entr’acte’ (2016) geweest. Daarop is het uitzicht over de stad Shenzhen aan de rivier Sham Chun te zien. Die rivier vormt de grens tussen het vasteland van China en Hong Kong. Op het vasteland bevindt zich de stad met hoogbouw, maar de andere kant hoort nog bij Hong Kong waardoor er niet gebouwd mag worden. Ook dat is een werk waarbij de twee politieke systemen in het land duidelijk zichtbaar zijn omdat de stedenbouw erdoor wordt beïnvloed.